गांधींनी स्वातंत्र्यदिनाचा दिवस हिंसाचाराने ग्रस्त कलकत्ता येथे का व्यतीत केला?

15 ऑगस्ट 1947 रोजी, नवी दिल्ली सत्तेच्या औपचारिक हस्तांतरणासाठी आणि राष्ट्रीय ध्वज फडकवण्यासाठी सज्ज होत असताना, महात्मा गांधी कलकत्त्यात होते. त्यांनी राजधानीतील सोहळ्यांना उपस्थित राहण्यासाठी आलेली वारंवार निमंत्रणे फेटाळून लावली होती. त्याऐवजी, स्वातंत्र्याच्या काही दिवस आधी भडकलेल्या तीव्र हिंदू-मुस्लिम हिंसाचाराने ग्रस्त असलेल्या शहरातच राहणे त्यांनी पसंत केले (Indian Express).

हा निर्णय प्रतीकात्मक माघार नसून सक्रिय हस्तक्षेप होता. ऑगस्ट 1946 मध्ये आणि पुन्हा 1947 च्या उन्हाळ्यात कलकत्त्याला भीषण जातीय दंगलींचा फटका बसला होता, ज्यामध्ये शेकडो लोक मारले गेले होते आणि भीतीमुळे परिसर विभागले गेले होते. गांधीजी 9 ऑगस्ट रोजी शहरात पोहोचले आणि त्यांनी हिंदू वस्तीला लागून असलेल्या एका मुस्लिम बहुसंख्याक भागातील बेलियाघाटा येथील हैदरी मंजिल येथे आश्रय घेतला. तिथून ते दररोज प्रार्थना सभा घेत, दोन्ही समुदायांच्या शिष्टमंडळांना भेटत आणि नुकसान आणि मनोधैर्य समजून घेण्यासाठी प्रभावित रस्त्यांवरून चालत जात (Indian Express).

15 ऑगस्टच्या सकाळी, जेव्हा जवाहरलाल नेहरू कॉन्स्टिट्यूयंट असेंब्लीमध्ये "ट्रिस्ट विथ डेस्टिनी" (नियतीशी करार) हे भाषण देत होते, तेव्हा गांधीजींनी आपला संपूर्ण दिवस चरखा चालवण्यात, प्रार्थना करण्यात आणि अभ्याक्तांना भेटण्यात घालवला. त्यांनी ध्वजारोहण केले नाही. त्या दिवशी जारी केलेल्या निवेदनात त्यांनी लिहिले की, "दोन समुदाय एकमेकांच्या जिवावर उठले आहेत" आणि बंगाल व पंजाबमध्ये फाळणीच्या हिंसाचाराची छाया लांबत चालली असताना ते आनंद साजरा करू शकत नाहीत. त्यांनी त्या संध्याकाळपासून आमरण उपोषणाची घोषणा केली आणि "कलकत्त्यात सद्विवेकबुद्धी परत येत नाही" तोपर्यंत अन्न ग्रहण करणार नाही अशी शपथ घेतली (Indian Express).

या उपोषणाचा तात्काळ परिणाम झाला. बंगालचे मुस्लिम लीगचे प्रीमियर सुह्रावर्दी यांच्यासह हिंदू आणि मुस्लिम नेत्यांनी हैदरी मंजिल येथे गांधींची भेट घेतली. घराबाहेर गर्दी जमली होती, त्यातील अनेकजण रडत होते, शस्त्रे समर्पण करत होते आणि शांततेची प्रतिज्ञा घेत होते. 18 ऑगस्टपर्यंत, जातीय नेत्यांनी अल्पसंख्याकांच्या सुरक्षेची आणि हिंसाचार थांबवण्याची हमी देणाऱ्या संयुक्त जाहीरनाम्यावर स्वाक्षरी केली. गांधींनी तो संकल्प स्वीकारल्यानंतर तिसऱ्या दिवशी आपले उपोषण सोडले, जरी त्यांनी असा इशारा दिला की ही शांतता केवळ त्यांच्या उपस्थितीने नव्हे, तर लोकांनी स्वतः टिकवली पाहिजे (Indian Express).

गांधीजींच्या दिल्लीतील अनुपस्थितीची नोंद नवीन सरकारने घेतली होती. शेवटचे व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी नंतर टिप्पणी केली की, कलकत्त्यातील गांधींच्या "वन-मॅन बाउंड्री फोर्स" (एक-व्यक्ती सीमा दल) ने पंजाबमधील लष्करी तैनातीपेक्षा जास्त साध्य केले होते. त्यानंतर इतिहासकारांनी कलकत्ता उपोषणाचा संदर्भ अशा दुर्मिळ उदाहरणांपैकी एक म्हणून दिला आहे, जिथे नैतिक अधिकाराने मोठ्या प्रमाणावर होणारा हिंसाचार थांबवला, जरी उपखंडात इतरत्र आग लागली होती. पश्चिमेकडे फाळणीची कत्तल वेगाने होत असताना, आगामी आठवड्यांमध्ये अशा प्रकारचा नैतिक दबाव पुन्हा निर्माण केला जाऊ शकला असता का, हा प्रश्न अजूनही वादाचा विषय आहे (Indian Express).