गांधींनी स्वातंत्र्यदिन कोलकत्यामध्ये का घालवला होता?

15 ऑगस्ट 1947 रोजी, जेव्हा दिल्लीमध्ये आनंदी जनसमुदाय भारताचे स्वातंत्र्य साजरा करत होता, तेव्हा महात्मा गांधी आपला तो दिवस कोलकत्यात घालवत होते. हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये शांतता प्रस्थापित करण्याच्या हेतुपुरस्सर प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून ते त्या वेळी जातीय हिंसाचाराच्या विळख्यात सापडलेल्या कोलकता शहरात होते. पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू लाल किल्ल्यावर भारताचा तिरंगा फडकवत असताना आणि राष्ट्राला संबोधित करत असताना, गांधीजींनी शहरातील त्यांच्या तात्पुरत्या निवासस्थानी, 6बी जनपथ (आताचे नाव हौझ खास) येथील एका अरुंद खोलीत स्वयंसेवक आणि कम्युनिटी नेत्यांच्या उपस्थितीत हा ऐतिहासिक क्षण अनुभवला (Indian Express).

एक प्रमुख औद्योगिक आणि सांस्कृतिक केंद्र असलेले कोलकता, स्वातंत्र्याच्या आधीच्या महिन्यांत जातीय तणावाचे केंद्र बनले होते. मुस्लिम लीगने पुकारलेल्या 'डायरेक्ट ॲक्शन डे'मुळे भडकलेल्या ऑगस्ट 1946 च्या दंगलीत हजारो लोक मारले गेले होते आणि अनेक जण विस्थापित झाले होते. 1947 मध्येही हा तणाव कायम होता. “शांतता प्रस्थापित होईपर्यंत” तिथेच थांबण्याच्या निर्धाराने गांधीजी 27 जून 1947 रोजी शहरात दाखल झाले होते. त्यानंतरच्या आठवड्यांत त्यांनी दररोज प्रार्थना सभा घेतल्या, हिंदू आणि मुस्लिम नेत्यांच्या भेटी घेतल्या आणि दंगल-प्रभावित भागांतून पैदल मार्च काढत सलोख्याचे आवाहन केले. ऑगस्टच्या मध्यापर्यंत त्यांच्या उपस्थितीमुळे तणाव कमी होऊ लागला होता, जरी अधूनमधून हिंसाचार सुरूच होता (Indian Express).

स्वातंत्र्यदिनानिमित्त कोलकत्यामध्येच राहण्याचा निर्णय हा गांधीजींच्या दृष्टीने उत्सवापेक्षा एकतेला प्राधान्य देण्याचे प्रतीक होता. त्यांनी शहरात आयोजित ध्वजारोहण समारंभांमध्ये सहभागी होण्यास स्पष्ट नकार दिला आणि म्हटले, “जेव्हा माझे हिंदू आणि मुस्लिम बांधव एकमेकांना मारत आहेत, तेव्हा मी आनंद साजरा करू शकत नाही.” त्याऐवजी त्यांनी आपला दिवस लहान सभांना संबोधित करण्यात, जातीय सलोखा आणि राष्ट्रीय एकात्मतेच्या आवश्यकतेवर भर देण्यात घालवला. त्या सकाळी लिहिलेल्या एका पत्रात त्यांनी म्हटले होते, “जर आपण शांततेत एकत्र राहू शकलो नाही, तर आपण मिळवलेले स्वातंत्र्य अर्थहीन आहे” (Indian Express).

दिल्लीमध्ये संविधान सभेच्या मध्यरात्रीच्या सत्राने सत्तेच्या हस्तांतरणाचा प्रतीकात्मक टप्पा गाठून नवीन सार्वभौमत्वाचा आनंद साजरा केला जात असताना, गांधीजींची राजधानीतील अनुपस्थिती भारताच्या स्वातंत्र्याच्या ठिसूळ वास्तवावर प्रकाश टाकत होती. ब्रिटिश भारताची भारत आणि पाकिस्तान या दोन डोमिनिअनमध्ये झालेल्या फाळणीमुळे मोठ्या प्रमाणावर विस्थापन आणि रक्तपात झाला होता. यादरम्यान कोलकता शहर या दोन नवीन राष्ट्रांच्या सीमेवर अत्यंत संवेदनशील स्थितीत उभे होते. राजकीय उत्सवांच्या पार्श्वभूमीवर गांधीजींची तिथे असलेली उपस्थिती ही सामाजिक सलोख्यासाठी सुरू असलेल्या अपूर्ण लढ्याचे नैतिक समर्थन दर्शवणारी ठरली (Indian Express).

इतिहासकारांच्या मते, गांधीजींचा कोलकता दौरा हा फाळणीमुळे निर्माण झालेले मानवनिर्मित संकट कमी करण्याच्या व्यापक धोरणाचा एक भाग होता. त्यांची अहिंसेची आणि आंतरधर्मीय संवादाची भूमिका दिल्लीतील राजकीय घडामोडींमुळे अनेकदा मागे पडली असली, तरी त्या भूमिकेने परिसरातील परिस्थिती स्थिर ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. सप्टेंबर 1947 पर्यंत, कोलकत्यात परिस्थिती पूर्वपदावर येऊ लागली होती. गांधीजींच्या अथक प्रयत्नांमुळेच हा बदल घडला असे मानले जाते. तथापि, त्यांचे कार्य सुरूच होते; जानेवारी 1948 मध्ये त्यांची हत्या होण्याच्या काही आठवडे आधी, दिल्लीतील हिंसाचार थांबवण्यासाठी त्यांनी उपोषणही केले होते (Indian Express).

एकोचाळीस वर्षे उलटून गेल्यानंतरही, दिल्लीचा उत्साही उत्सव आणि कलकत्ता येथील गांधीजींचा शांत सहवास यांमधील विरोधाभास भारताच्या स्वातंत्र्यासोबत जोडलेल्या गुंतागुंतीच्या वास्तवाची जाणीव करून देतो. देश 15 ऑगस्ट हा राजकीय स्वातंत्र्याचा विजय म्हणून साजरा करत असताना, गांधीजींनी आनंदापेक्षा परस्पर सलोख्याला दिलेले प्राधान्य एकात्म राष्ट्र निर्माण करण्यापुढील आव्हानांची साक्ष देणारे ठरते.