सज्जन कुमार यांच्या विधानावरून शिख आंदोलकांकडून राहुल गांधींच्या पुतळ्याचे दहन

1984 च्या शिखविरोधी दंगलीतील पीडितांच्या कुटुंबीयांसह शिख समुदायाचे 200 हून अधिक प्रतिनिधी, काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी माजी काँग्रेस खासदार सज्जन कुमार यांना “पक्षाचे आदर्श” म्हटले असल्याच्या कथित विधानाचा निषेध करण्यासाठी शनिवारी दुपारी त्यांच्या निवासस्थानाजवळ जमले आणि त्यांनी राहुल गांधींच्या पुतळ्याचे दहन करून त्याला चपलांनी मारले (The Hindu). 1984 च्या दंगलीशी संबंधित प्रकरणात दोषी ठरलेले सज्जन कुमार यांचे 20 ऑगस्ट 2026 रोजी निधन झाल्यानंतर दोन दिवसांनी ही निदर्शने झाली. पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या हत्येनंतर उसळलेल्या हिंसाचारातील भूमिकेसाठी 2018 मध्ये जन्मठेपेची शिक्षा झालेल्या कुमार यांच्या गौरवावर आंदोलकांनी तीव्र संताप व्यक्त केला.

गांधी यांच्या दिल्लीतील निवासस्थानाजवळ दुपारी झालेल्या या आंदोलनात शिख समुदायातील विविध भागांमधून लोक सहभागी झाले होते. त्यापैकी अनेकांच्या हातात कथित विधानांचा निषेध करणारे आणि 1984 च्या दंगलीबाबत उत्तरदायित्वाची मागणी करणारे फलक होते (The Hindu). काँग्रेस पक्षाच्या या विषयावरील कथित भूमिकेवर टीका करणाऱ्या घोषणा देत पुतळ्याला आग लावल्याचे उपस्थितांनी शेअर केलेल्या फुटेजमध्ये दिसून आले. “आदर्श” या टिपण्णीचा नेमका उगम अद्याप पडताळलेला नसला, तरी अलीकडील निवेदने ही काँग्रेस पदाधिकाऱ्यांची होती, असा दावा आयोजकांनी केला. यामुळे सोशल मीडियावर आणि समुदाय नेत्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निषेध व्यक्त झाला.

माजी खासदार असलेल्या सज्जन कुमार यांना डिसेंबर 2018 मध्ये एका विशेष न्यायालयाने 1984 च्या दंगलीदरम्यान शिखांच्या हत्येचा कट रचल्याप्रकरणी दोषी ठरवले होते. या दंगलीत केवळ दिल्लीतच सुमारे 3,000 लोकांचा मृत्यू झाला होता (The Hindu). दोषी ठरण्यापूर्वी 2018 मध्ये त्यांनी काँग्रेस पक्षाचा राजीनामा दिला होता, परंतु ते पीडितांच्या कुटुंबीयांसाठी आणि वाचलेल्यांसाठी आजही एक संवेदनशील आणि वादग्रस्त व्यक्ती राहिले आहेत. या आठवड्यात त्यांच्या निधनामुळे दंगलीतील पीडितांना न्याय मिळण्याबाबतच्या चर्चांना पुन्हा उधाण आले असून, अनेकांनी या हिंसाचाराशी संबंधित खटल्यांच्या सुनावणीतील विलंबावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे.

या आंदोलनामुळे भारतीय राजकारणातील एका संवेदनशील प्रकरणावर, म्हणजेच 1984 च्या दंगली हाताळण्याबाबत काँग्रेस पक्षाच्या भूमिकेवरून असलेला जुना तणाव पुन्हा एकदा समोर आला आहे. या प्रकरणात दोषी ठरलेल्या व्यक्तींपासून पक्षाने स्वतःला भलेही दूर ठेवले असेल, तरी पक्षाच्या नेतृत्वाने औपचारिक माफी मागितली पाहिजे किंवा नुकसानभरपाई दिली पाहिजे, या मागणीकडे दुर्लक्ष केले जात असल्याचा आरोप टीकाकार करतात. पक्षाच्या या ऐतिहासिक वारशाबाबत टीकेचे धनी ठरलेले राहुल गांधी यांनी आंदोलकांच्या या आरोपांवर अद्याप कोणतीही सार्वजनिक प्रतिक्रिया दिलेली नाही.

रविवारपर्यंत, काँग्रेस पक्ष आंदोलकांच्या मागण्यांवर काही कारवाई करणार का किंवा पक्षाच्या सदस्यांच्या नावे जोडल्या गेलेल्या विधानांचा संदर्भ स्पष्ट करणार का, याबाबत कोणतीही अधिकृत पुष्टी मिळालेली नाही. 1984 च्या हिंसाचारातील पीडितांना न्याय मिळवून देण्यासाठी शिख संघटनांचे प्रयत्न सुरू असताना, राजकीय पक्ष अशा ऐतिहासिक मुद्द्यांना कसे सामोरे जातात, असा प्रश्नही या घटनेमुळे निर्माण झाला आहे.