वंदे मातरम् गायनाardल्या बदलांना काँग्रेसचा विरोध

सत्ताधारी भारतीय जनता पक्षाकडून सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय चिन्हांवर नव्याने भर दिला जात असतानाच, काँग्रेस पक्षाने आज वंदे मातरम् च्या केवळ दोनच कडव्यांच्या गायनावर ठाम राहणार असल्याचे पुन्हा स्पष्ट केले आहे. ही भूमिका सर्वप्रथम ने वृत्तबद्ध केली असून, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या लाल किल्ल्यावरील 80 व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या भाषणानंतर काही दिवसांतच ही घडामोड समोर आली आहे. या भाषणात पंतप्रधानांनी एका संस्कृत सुभाषितातून आत्मसन्मान आणि धैर्याच्या मुद्यांवर भर दिला होता (PIB).

15 ऑगस्ट रोजी दिलेल्या मोदींच्या भाषणात एका पारंपारिक संस्कृत सुभाशिताचे पठन करण्यात आले होते, ज्याला त्यांनी सामूहिक संकल्प आणि दृढतेचे आवाहन म्हणून मांडले. पंतप्रधानांनी प्राचीन भारतीय ग्रंथांचा घेतलेला हा संदर्भ भाजपच्या सांस्कृतिक अभिमानाच्या व्यापक राजकारणाशी सुसंगत आहे. 18 ऑगस्ट रोजी पुसा येथील “सप्त धारा ऑफ शक्ती” संकल्प कार्यक्रमात मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी घेतलेला सहभाग या मुद्द्याला आणखी बळ देणारा ठरला (PIB). सरकारी निवेदनानुसार, या कार्यक्रमात राज्य सरकारच्या अधिकाऱ्यांनी आणि समुदाय नेत्यांनी हजेरी लावून एकता आणि राष्ट्रवादी मूल्यांवर भर दिला.

वंदे मातरम् च्या रचनेच्या ऐतिहासिक आणि वैचारिक अर्थांवर आधारित असलेल्या, त्याच्या केवळ पहिल्या दोन कडव्यांपर्यंतच मर्यादित राहण्याच्या काँग्रेस पक्षाच्या भूमिकेवर भाजप नेत्यांनी टीका केली आहे. राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक म्हणून हे गीत संपूर्णपणे गाण्याची मागणी भाजप नेते करत आहेत. बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी लिहिलेली मूळ कविता असलेले वंदे मातरम् हे गेल्या अनेक दशकांपासून भारतीय राजकारणात वादाचा विषय राहिले असून, याच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीकाभोवती नेहमीच चर्चा झडत असतात. या गीताची पहिली दोन कडवी देशभक्तीपर म्हणून सर्वमान्य असली, तरी पुढील कडव्यांमध्ये प्रकाशित रिपोर्ट देवतांचे संदर्भ येतात, ज्यांना काही गट सर्वसमावेशक मानत नाहीत.

सत्ताधारी पक्षाचे अशा प्रतीकांवर अलीकडे वाढलेले लक्ष पाहता, काँग्रेसने आपल्या भूमिकेवर अधिक ठाम राहण्याचे ठरवले असल्याचे दिसते. मध्ये उद्धृत केलेल्या एका वरिष्ठ पक्षाच्या प्रवक्त्यानुसार, केवळ दोन कडवी गाण्याचा निर्णय हा “सर्वसमावेशक राष्ट्रवाद” आणि या गीताच्या विविध अर्थांचा आदर करण्याच्या कटिबद्धतेचे प्रतीक आहे. संपूर्ण गीताचे पठन करणे म्हणजे देशभक्तीची अटच असल्याचा दावा करणाऱ्या भाजपच्या भूमिकेच्या नेमका उलट हा दृष्टिकोन आहे.

या वादाची वेळ आणि राष्ट्रीय अभिमानाभोवती वाढलेली राजकीय उलाढाल एकाच वेळी आली आहे. यात मध्य प्रदेशमधील चौहान यांच्या प्रतिज्ञा कार्यक्रमाचाही समावेश आहे, ज्याचा उद्देश “आजादी का अमृत महोत्सव” मोहिमेअंतर्गत सरकारी उपक्रमांसाठी जनसमर्थन गोळा करणे हा होता. अधिकृत अहवालांनुसार, काल झालेल्या या कार्यक्रमात सामाजिक कल्याण आणि राष्ट्रीय विकासाशी संबंधित प्रतिज्ञांचे सामूहिक पठन करण्यात आले.

काँग्रेसने आपली भूमिका सेक्युलर तत्त्वांचे रक्षण म्हणून मांडली आहे, तर गाण्याचा पूर्ण स्वीकार करण्यास विरोध करून काँग्रेस पक्ष “देशाला विभाजित करत आहे,” असा आरोप भाजपने केला आहे. भारतातील राष्ट्रवादाची व्याख्या आणि आचरण यावरून सुरू असलेल्या वैचारिक संघर्षावर या वादाने प्रकाश टाकला आहे, जिथे राजकीय प्रचारासाठी सांस्कृतिक प्रतीके केंद्रबिंदू बनत आहेत.

सध्या तरी या वादावर तोडगा निघण्याचे कोणतेही संकेत मिळत नाहीत. काँग्रेसने आपली भूमिका बदलण्याची कोणतीही तयारी दाखवलेली नाही, तर भाजपने आपल्या राष्ट्रीय अस्मितेच्या व्याख्येशी सुसंगत असे कार्यक्रम आणि नरेटिव्ह्ज पुढे नेणे सुरूच ठेवले आहे. आगामी विधानसभा आणि लोकसभा निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर दोन्ही बाजू आपापल्या मतदार बेसला एकत्र आणण्यासाठी या मुद्द्याचा वापर करत असल्याने या संघर्षाचा निकाल अनिश्चित आहे.