आरबीआयच्या फॉरेक्स हस्तक्षेपाने कडकपणे नियंत्रित रुपयाच्या दिवसांची आठवण ताजी केली

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) वाढत्या दबावाखाली रुपयाला स्थैर्य देण्यासाठी आपले प्रयत्न तीव्र केल्याचे संकेत देत, परकीय चलन बाजारातील हस्तक्षेप वाढवला आहे, असे व्यापाऱ्यांनी सोमवारी सांगितले. मध्यवर्ती बँकेच्या या पावलांमध्ये कथित डॉलर विक्री आणि चलन स्वॅपचा (currency swaps) समावेश आहे. यामुळे मागील काळातील कडक नियंत्रणाची आठवण झाली आहे, जेव्हा बाह्य अस्थिरतेपासून अर्थव्यवस्थेचे रक्षण करण्यासाठी आरबीआयने रुपयाच्या वाटचालीवर सक्रियपणे नियंत्रण ठेवले होते (Reuters, Google News India).

यावर्षी सातत्याने घसरणीचा सामना करावा लागलेला भारतीय रुपया आता नजीकच्या काळात एका निश्चित श्रेणीत (रेंजबाऊंड) राहील, अशी अपेक्षा मार्केट विश्लेषकांनी व्यक्त केली आहे. मॉनिटरी पॉलिसी आणि चलन व्यवस्थापनाबाबत आरबीआयच्या व्यापक धोरणावर स्पष्टता देऊ शकणाऱ्या ताज्या पॉलिसी मिनिट्सच्या (policy minutes) प्रतीक्षेत बॉण्ड ट्रेडर्स असताना हा दृष्टिकोन समोर आला आहे. आरबीआयचे अलीकडील हस्तक्षेप मागील महिन्यांच्या तुलनेत अधिक उघडपणे होत असल्याचे व्यापाऱ्यांनी नमूद केले. बाजारातील दृश्य घडामोडींवरून रुपयाचे अतिमूल्य कमी करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न सुरू असल्याचे दिसून येते (Reuters, Google News India).

इतिहासात आरबीआयने बाजारातील थेट व्यवहारांपासून ते भांडवली प्रवाहावरील नियमांपर्यंत रुपयाच्या मूल्यावर प्रभाव टाकण्यासाठी विविध साधनांचा वापर केला आहे. जागतिक अनिश्चिततेच्या काळात मध्यवर्ती बँकेने आक्रमकपणे रुपयाचा बचाव केला होता, त्या 2013 मधील चलन संकटाच्या आठवणी सध्याच्या या हस्तक्षेपामुळे ताज्या झाल्या आहेत. अशा उपायांमुळे अल्पकालीन स्थैर्य मिळू शकत असले तरी, अधिकाधिक खुल्या अर्थव्यवस्थेत कडकपणे नियंत्रित विनिमय दराची दीर्घकालीन टिकण्याची क्षमता किती, असा प्रश्नही यातून निर्माण होतो. आरबीआयने अद्याप भांडवली नियंत्रणासारखी कठोर पावले टाळली असली, तरी दीर्घकाळ चाललेला असा हस्तक्षेप परकीय चलनाधारे (foreign exchange reserves) रिकामी करू शकतो, असा इशारा विश्लेषकांनी दिला आहे (Reuters).

आरबीआयच्या या कारवाईची वेळ वाढत्या तेलाच्या किमती आणि खालावलेले जागतिक व्यापार वातावरण यांसारख्या व्यापक आर्थिक अनिश्चिततेशी जुळणारी आहे. मजबूत अमेरिकन डॉलर आणि देशातील राजकोषीय चिंतेमुळे रुपयाची अलीकडील कमजोरी वाढली आहे, ज्यामुळे मध्यवर्ती बँकेला कारवाई करणे भाग पडले. मात्र, सध्याची रणनीती पुरेशी ठरेल का यावर व्यापाऱ्यांमध्ये मतभेद आहेत. व्यापार तूट आणि महागाई यांसारख्या मूळ आर्थिक मुद्यांचे निराकरण केल्याशिवाय रुपया बाजारातील भावनांच्या प्रभावाखाली कमकुवतच राहील, असे काहींचे म्हणणे आहे (Reuters).

जसजसा आठवडा पुढे जाईल तसतसे बाजारातील सहभागी भविष्यातील हस्तक्षेप आणि मॉनिटरी टायटनिंगचे संकेत मिळवण्यासाठी आरबीआयच्या पॉलिसी मिनिट्सवर बारीक लक्ष ठेवून असतील. मध्यवर्ती बँकेने आपल्या अलीकडील फॉरेक्स व्यवहारांवर अद्याप कोणतीही सार्वजनिक प्रतिक्रिया दिलेली नाही, ज्यामुळे व्यापारांना या कृतीचा नेमका उद्देश आणि व्याप्ती स्वतःच्या अंदाजानेच ठरवावी लागत आहे. रुपयाची वाटचाल ही देशांतर्गत धोरणात्मक निर्णय आणि जागतिक मॅक्रोइकोनॉमिक ट्रेंड या दोन्हीवर अवलंबून असेल आणि याद्वारे आरबीआय स्थैर्य आणि बाजाराचे स्वातंत्र्य यांच्यात समतोल साधत आहे, हे मात्र स्पष्ट आहे (Reuters).